Τα έχουμε πει πολλάκις από αυτή τη… γωνιά ενημέρωσης για τη σχέση των δημοσιογράφων με την εξουσία, επανερχόμαστε, μετά από γεγονότα που είχαμε τις τελευταίες εβδομάδες τόσο στη κεντρική… σκηνή όσο και στα μέρη μας!
Θα σας μεταφέρουμε και θέσεις που μας εκφράζουν από άλλα Μέσα και συναδέλφους, με ρεπορτάζ και απόψεις που έχουν ειδικό βάρος. Θα σας μεταφέρουμε το πώς… παίζεται το «παιχνίδι» με την άσκηση πιέσεων ειδικά στην Περιφέρεια. Εκεί όπου έχουμε δει δημοσιογράφους και εκδότες να σύρονται ακόμα και στα αστυνομικά τμήματα. Εσείς τι πιστεύετε; Υπάρχουν κάποιοι που θέλουν να λειτουργεί ένας μηχανισμός «φίμωσης»;
Εμείς δεν έχουμε «χρώματα» σε όσα μεταφέρουμε είτε ως είδηση, είτε ως σχόλιο πάντα μέσα από ρεπορτάζ και το μήνυμά μας είναι ξεκάθαρο: «Ο δημοσιογράφος παρουσιάζει στοιχεία χωρίς να μεροληπτεί, ρωτάει επίμονα, ελέγχει και η εξουσία απαντάει, όχι με απειλές. Εάν κάποιος νομίζει ότι θίγεται, έχουν προβλεφθεί οι αρμόδιοι δρόμοι που πρέπει να ακολουθήσει. Όποιοι ασκούν κριτική δεν είναι αντιπολίτευση, αυτή η διαδικασία είναι μέρος της Δημοκρατίας»…
Εμείς δεν είμαστε με τη δημοσιογραφία που δεν στριμώχνει για να μη θεωρηθεί αγενής, που δεν επιμένει για να μη χαθεί η πρόσβαση, που δεν ενοχλεί για να μη χαλάσει η επόμενη πρόσκληση! Κάποιοι μας έβγαλαν, άλλωστε, και από τη λίστα ενημέρωσης των δελτίων Τύπου, αλλά εμείς μόνο ως τίτλο «τιμής» το λαμβάνουμε αυτό!
Και προσέξτε κάτι. Όπως ανέφερε το «dnews.gr», σε σχετικό θέμα, στην 1η έκθεση των «Δημοσιογράφων Χωρίς Σύνορα» για την Ελευθερία του Τύπου το 2002, τον δείκτη που αξιολογεί 180 χώρες, η Ελλάδα είχε βρεθεί στην 28η θέση. Μετά από 10 χρόνια από την 1η έκθεση το 2012, η δίνη της οικονομικής κρίσης επηρέασε καίρια την Ελευθερία του Τύπου και η χώρα μας βυθίστηκε στην 84η θέση. Ακόμα πιο κάτω βρεθήκαμε με το πέρας ακόμα 10 ετών, το 2022, με τη χώρα εκτός μνημονίων, ο Τύπος παραμένει ασθενής, η Ελλάδα «κατέκτησε» την 108η θέση και βρίσκεται σταθερά – και το 2025 – στην τελευταία θέση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, πιο χαμηλά από τη Βουλγαρία, τη Ρουμανία και την Ουγγαρία.
Το αποτέλεσμα του περιορισμού της Ελευθερίας του Τύπου, είναι ενδεχομένως ορατό σε μεγάλη μερίδα των τηλεθεατών, ακροατών ή αναγνωστών. Αυτό που έχει σημασία να αποτυπωθεί είναι η λειτουργία ενός μηχανισμού άσκησης πιέσεων, ο οποίος γίνεται ευκολότερα κατανοητός στα Μέσα που δραστηριοποιούνται στην Περιφέρεια.
«Δεν είμαστε το γραφείο Τύπου κανενός»
Ας αναφέρουμε μερικά βασικά μαθήματα δημοσιογραφίας γιατί μερικοί φαίνεται ότι έχουν ασθενή μνήμη, όπως τα έγραψε και ο «Dimitris Soultas» στο Facebook, μετά και από συνέβησαν στη Χίο με το Λιμενικό Σώμα και τους μετανάστες που έχασαν τις ζωές τους, χωρίς να είμαστε σε περίοδο πολέμου:
Δουλειά των δημοσιογράφων δεν είναι να μοιράζουν συγχαρητήρια στις Αρχές, αλλά να τις ελέγχουν. Η ανακοίνωση μίας Αρχής για ένα συμβάν, πόσο μάλλον για ένα στο οποίο χάθηκαν ανθρώπινες ζωές, δεν είναι η αλήθεια, είναι η εκδοχή της Αρχής. Στη Χίο το Λιμενικό εμπλέκεται σε μία υπόθεση όπου έχουμε νεκρούς. Το επιχείρημα «το Λιμενικό φυλάει τα σύνορα» δεν είναι επιχείρημα δημοσιογράφου. Με αυτή την έννοια καμία Αρχή και κανένα Σώμα δεν έχει ποτέ ευθύνη για τίποτα, γιατί φυλάει τα σύνορα, μας προστατεύει, διακινδυνεύει κλπ κλπ.
Δεν έχει καμία σημασία ποια είναι θεωρητικά η αποστολή ενός Σώματος. Σημασία έχουν μόνο τα πραγματικά γεγονότα και αυτά διερευνά ένας δημοσιογράφος. Δεν είμαστε το γραφείο Τύπου κανενός. Οι ειδήσεις βγαίνουν από το ρεπορτάζ, από τις μαρτυρίες, από έγγραφα, από βίντεο ή ηχητικά αν υπάρχουν, όχι από μία Αρχή, μέλη της οποίας εμπλέκονται σε ένα περιστατικό το οποίο ερευνάται.
Το «χαρωπά τα δυο μου χέρια τα χτυπώ» γράφτηκε για παιδιά προσχολικής ηλικίας, όχι για δημοσιογράφους.
Δεν είμαστε τυχαία στον… πάτο της Ευρώπης
Ας δούμε τι αναφέρει το σχετικό θέμα που φιλοξένησε το «dnews.gr» σχετικά με την ελευθερία του Τύπου και την κατάσταση στην Ελλάδα και ειδικότερα στην Περιφέρεια, με χαρακτηριστικά παραδείγματα από διάφορες περιοχές της επαρχίας:
Ο παγκόσμιος δείκτης Ελευθερίας του Τύπου, διαμορφώνεται με βάση ποιοτικά και ποσοτικά δεδομένα, αξιολογώντας πέντε παράγοντες:
Το πολιτικό πλαίσιο, την υποστήριξη ή την πίεση που ασκείται από πολιτικούς φορείς. Το νομικό πλαίσιο, το νομικό οπλοστάσιο για την προστασία της Ελευθερίας του Τύπου. Το Οικονομικό πλαίσιο, τις πιέσεις από οικονομικούς παράγοντες (διαφήμιση και ιδιοκτησία). Το κοινωνικοπολιτισμικό πλαίσιο, τη στάση της κοινωνίας απέναντι στο φαινόμενο και την Ασφάλεια των δημοσιογράφων, την δυνατότητα να κάνουν τη δουλειά τους χωρίς να απειλούνται.
Η συγκεκριμένη αξιολόγηση έχει αμφισβητηθεί από την κυβέρνηση και κάποιους δημοσιογράφους οι οποίοι υποστηρίζουν ότι δεν υπάρχει θέμα Ελευθερίας του Τύπου στην Ελλάδα, γιατί ακούγονται όλες οι απόψεις. Αν και δεν ακούγονται όλες οι απόψεις και με την ίδια ένταση, αυτό το επιχείρημα δεν σχετίζεται με τους περιορισμούς στην Ελευθερία του Τύπου και χρησιμοποιείται περισσότερο για να θολώσει την εικόνα.
«Ελευθερία του Τύπου δεν είναι να υπάρχουν Μέσα και δημοσιογράφοι με διαφορετική αντίληψη», επισημαίνει μιλώντας στο «Dnews», ο Γιώργος Πλειός, καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του ΕΚΠΑ και συνεχίζει: «Ελευθερία του Τύπου είναι να μπορούν οι δημοσιογράφοι να κάνουν απρόσκοπτα τη δουλειά τους. Να μπορούν να ελέγχουν σοβαρές ή λιγότερο σοβαρές υποθέσεις χωρίς να παρεμποδίζονται, χωρίς να πατρονάρονται, χωρίς φόβο».
Η Ελευθερία του Τύπου αξιολογείται και από τον Ευρωπαϊκό μηχανισμό, «Mapping Media Freedom», ο οποίος εντοπίζει πραγματικά περιστατικά στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης και στις υποψήφιες προς ένταξη.
Ο οργανισμός καταγράφει περιστατικά που σχετίζονται με μορφές παραβίασης της Ελευθερίας του Τύπου όπως: δολοφονίες δημοσιογράφων, συλλήψεις και προσαγωγές, ανάκριση, εκφοβισμός, απειλητικά τηλεφωνήματα, αγωγές και μηνύσεις, καταστροφή περιουσιακών στοιχείων, δυσφήμιση, απολύσεις, παρεμπόδιση πρόσβασης στα γεγονότα. Εστιάζει στον αποκλεισμό των δημοσιογράφων από την ενημέρωση, τη δυνατότητά τους να θέτουν ερωτήσεις, αλλά και την ατιμωρησία ή την στοχοποίηση, μαρτύρων δημοσίου συμφέροντος και την αυτολογοκρισία.
Όλες οι παραπάνω παραβιάσεις απαντώνται στη χώρα μας και όχι μόνο μία φορά, τονίζει ο κ. Πλειός. «Οι επιθέσεις και οι μηνύσεις κατά δημοσιογράφων, η απόκρυψη πληροφοριών, είναι μια εκτεταμένη πρακτική στην Ελλάδα. Υπάρχει νομοθετικό πλαίσιο, το οποίο όμως καταστρατηγείται», επισημαίνει ο καθηγητής. Το αποτέλεσμα του περιορισμού της Ελευθερίας του Τύπου, είναι ενδεχομένως ορατό σε μεγάλη μερίδα των τηλεθεατών, ακροατών ή αναγνωστών. Αυτό που έχει σημασία να αποτυπωθεί είναι η λειτουργία ενός μηχανισμού άσκησης πιέσεων, ο οποίος γίνεται ευκολότερα κατανοητός στα Μέσα που δραστηριοποιούνται στην Περιφέρεια.
Οι δημοσιογράφοι στην ελληνική περιφέρεια – που σε αρκετές περιπτώσεις ταυτίζονται με τη μικρή ιδιοκτησία – βιώνουν έντονα τακτικές οικονομικού στραγγαλισμού. Η συντακτική και πολιτική ανεξαρτησία είναι πιο ευάλωτη, καθώς η πρόσβαση σε οικονομική στήριξη πολλές φορές εξαρτάται από το βαθμό ενσωμάτωσης στους παραδοσιακούς μηχανισμούς εξουσίας.
Η κατανομή της κρατικής διαφήμισης, ιδίως τα τελευταία χρόνια, σπάνια βασίζεται σε αντικειμενικά κριτήρια. Σύμφωνα με γνώστες των διαδικασιών, «κάτω από τα ραντάρ» κινείται και η κατανομή κονδυλίων μέσω δράσεων προβολής ευρωπαϊκών προγραμμάτων. Δήμοι, Περιφέρειες, Πανεπιστήμια και άλλοι φορείς διαχειρίζονται σημαντικά ποσά για επικοινωνιακές δράσεις – αυξημένα μάλιστα σε διασυνοριακές περιοχές – τα οποία συχνά καταλήγουν σε ελάχιστα ΜΜΕ ή και σε κανένα, υπό ένα εξαιρετικά αδιαφανές καθεστώς συναλλαγής και αμφίβολων παραδοτέων.
Οι πιέσεις μέσω SLAPPs είναι περισσότερο επώδυνες στην επαρχία. Οι αυτουργοί οχυρώνονται πίσω από τη δυνατότητα ευάριθμων νομικών ομάδων – συχνά χρηματοδοτούμενων με δημόσιους πόρους – που στοχοποιούν και εξαντλούν μικρές ανεξάρτητες φωνές με προδήλως αβάσιμες, υπερβολικές και επαναλαμβανόμενες ποινικές και αστικές αξιώσεις.
Εκφοβισμός και χρήση φυσικής βίας
Το βράδυ της 22ας Ιανουαρίου, ο Δημήτρης Καρεκλίδης, δημοσιογράφος και εκδότης της Εφημερίδας «Μαγνησία» στον Βόλο, δέχθηκε επίθεση από δύο άτομα την ώρα που πλησίαζε στο σπίτι του. Οι δράστες με καλυμμένα τα πρόσωπά τους, τον αιφνιδίασαν, τον έριξαν στο οδόστρωμα και τον χτύπησαν στο πρόσωπο.
Όπως τονίζει ο Δημήτρης Καρεκλίδης, «θα περίμενε κανείς ότι η πληθώρα των Μέσων Ενημέρωσης θα εξασφάλιζε ένα ικανοποιητικό επίπεδο πλουραλισμού. Ωστόσο, τα συστήματα εξουσίας, όταν ενοχλούνται από την κριτική ενός δημοσιογράφου ή ενός Μέσου, είναι διατεθειμένα να χρησιμοποιήσουν κάθε εργαλείο και μέθοδο για να τα χειραγωγήσουν».
Τα τελευταία δέκα χρόνια, όπως συμπληρώνει ο Δημήτρης Καρεκλίδης, η καθημερινότητά του διαμορφώνεται με βάση τις παραστάσεις σε ποινικά και αστικά δικαστήρια. «Τόσο για να διεκδικήσω αυτά που δικαιούμαι ηθικά και οικονομικά, όσο και για να αντικρούσω καταχρηστικές και αβάσιμες μηνύσεις και αγωγές από ένα σύστημα με ισχυρούς οικονομικούς πόρους και επιρροή σε πολλαπλά επίπεδα. Αυτό που έγινε ευρέως γνωστό ως μέθοδος για τη φίμωση των ΜΜΕ τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα (SLAPP), το βιώνω από το 2014, οπότε και εκλέχθηκε στη θέση του Δημάρχου Βόλου ο Αχιλλέας Μπέος. Η άσκηση αναρίθμητων αγωγών και μηνύσεων σε βάρος μου από τη δημοτική αρχή, ήταν η βασική μέθοδος για την επιβολή σιωπητηρίου, χωρίς ωστόσο να αποδώσει τα αναμενόμενα. Η προσπάθεια εκφοβισμού και φίμωσης δεν εξαντλείται στις μηνύσεις. Ο αποκλεισμός της εφημερίδας «Μαγνησία» από τις υποχρεωτικές κρατικές δημοσιεύσεις του Δήμου Βόλου, για διάστημα δύο περίπου ετών, αποτέλεσε μέσο οικονομικού εκβιασμού, προκειμένου η ιδιοκτησία της εφημερίδας να υποταχθεί στις επιθυμίες της Δημοτικής Αρχής», τονίζει ο Δημήτρης Καρεκλίδης.
Αν και η εφημερίδα κέρδισε τη δικαστική διαμάχη για την δημοσίευση των υποχρεωτικών δημοσιεύσεων, παραμένει αποκλεισμένη από όλες τις άλλες, επισημαίνει ο Δημήτρης Καρεκλίδης. «Με αυτό τον τρόπο δίνεται και το κατάλληλο μήνυμα στα υπόλοιπα ΜΜΕ, ότι οποιαδήποτε παρέκκλιση από τη "γραμμή" που επιβάλλει η Δημοτική Αρχή, αποτελεί λόγο εξαίρεσης από τα διαφημιστικά κονδύλια», προσθέτει και τονίζει ότι οι πιέσεις στρέφονται και προς τις επιχειρήσεις, προκειμένου να μην διαφημίζονται στην εφημερίδα, εντείνοντας τον οικονομικό στραγγαλισμό.
Οι μηνύσεις στελεχών δημοτικών αρχών, πολλές φορές ξεπερνάει τα όρια της λογικής. Ο Πέτρος Σμιξιώτης, ιδιοκτήτης της ιστοσελίδας, «oladeka.gr» στην Καστοριά, δέχθηκε μήνυση από αντιδήμαρχο, επειδή περιέγραψε ένα επεισοδιακό δημοτικό συμβούλιο. Δέχθηκε δεύτερη μήνυση γιατί φιλοξένησε δηλώσεις προσώπου που δεν άρεσαν σε δήμαρχο. Όπως τονίζει ο ίδιος και στις δύο περιπτώσεις συνελήφθη, με ότι επίδραση μπορεί να έχει μία τέτοια διαδικασία στην καθημερινότητά του, αλλά και στη δυνατότητά του λειτουργεί απρόσκοπτα την ιστοσελίδα.
Η πλήρης ανάπτυξη της μεθοδολογίας – Η περίπτωση της Μυτιλήνης
Ο Κυριάκος Κορτέσης, πρόεδρος Ένωση Συντακτών Ημερησίων Εφημερίδων Πελοποννήσου Ηπείρου Νήσων, μιλώντας στο «Dnews» τονίζει ότι «υπάρχουν φαινόμενα παρεμπόδισης και σε κάποιες περιπτώσεις είναι έντονα, όπως στην περίπτωση της Μυτιλήνης, όπου συνάδελφοί μας έχουν δεχθεί κάθε είδους επιθέσεις, ακόμη και σωματικές». Ο κ. Κορτέσης επισημαίνει ότι σοβαρά προβλήματα με μηνύσεις από πρώην υπουργό παρατηρήθηκαν σε μέσο της Κρήτης και τονίζει ότι «όπου εμφανίζονται παρόμοια περιστατικά η Ένωση προστρέχει με βασική κατευθυντήρια γραμμή ότι ουδείς έχει το δικαίωμα να εκφοβίζει δημοσιογράφους».
Η περίπτωση της Μυτιλήνης, της ηλεκτρονικής εφημερίδας «stonisi.gr», ενός δημοσιογραφικού συνεταιρισμού επαγγελματιών δημοσιογράφων, όντως αποτελεί ίσως το πλέον χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η ηλεκτρονική εφημερίδα ιδρύθηκε το 2019 και όπως επισημαίνει ο Θράσος Αβραάμ, δημοσιογράφος και από τα ιδρυτικά μέλη, «από την πρώτη στιγμή της λειτουργίας του, το μέσο βρέθηκε αντιμέτωπο με αλλεπάλληλες προσπάθειες φίμωσης».
Οι συντάκτες της ιστοσελίδας, σε αντίθεση με την κυρίαρχη λογική, δημοσίευαν αποκαλυπτικά ρεπορτάζ για το προσφυγικό, τη δράση ακροδεξιών ομάδων, τη ρητορική μίσους, τις κοινωνικές και πολιτικές προεκτάσεις τους στο νησί, με αποτέλεσμα να στοχοποιηθούν. Η δουλειά και η καθημερινότητά τους έγινε δύσκολη και χωρίς να το επιθυμούν έγιναν το παράδειγμα για τον τρόπο λειτουργίας ενός ευρύτερου συστήματος άσκησης πιέσεων και περιορισμού της Ελευθερίας του Τύπου.
Όπως περιγράφει ο Θράσος Αβραάμ, δέχθηκαν μηνύσεις από ακροδεξιούς και ο ίδιος συνελήφθη στα γραφεία της έκδοσης, προκειμένου όπως τονίζει να ανακοπεί η δημοσιογραφική έρευνα. Οι επιθέσεις κλιμακώθηκαν και πήραν πιο ωμή μορφή. Οι δημοσιογράφοι έγιναν στόχος προπηλακισμών και φυσικών επιθέσεων, την ώρα που κάλυπταν γεγονότα. Είναι χαρακτηριστική η επίθεση που δέχτηκε η Ανθή Παζιάνου, από ακροδεξιούς, όταν επιχείρησε να προσεγγίσει τον χώρο του καταυλισμού της Μόριας για δημοσιογραφική έρευνα.
Οι επιθέσεις στο διαδίκτυο με ύβρεις και απειλές ενισχύθηκαν αλλά όπως τονίζει ο Θράσος Αβραάμ, «παράλληλα με τις εξωθεσμικές πιέσεις, εμφανίστηκαν και θεσμικές μορφές πίεσης». Οι δημοσιογράφοι άρχισαν να λαμβάνουν εξώδικα για τα «ενοχλητικά» ρεπορτάζ και αποκλείστηκαν από την ενημέρωση με αποκορύφωμα την απομάκρυνση ρεπόρτερ από συνέντευξη Τύπου επειδή, «τα ρεπορτάζ του μέσου δεν ήταν αρεστά στον Δήμαρχο».
Ο αποκλεισμός είναι συνηθισμένη πρακτική των διοικήσεων, κάτι που όπως συμπληρώνει ο Θράσος Αβραάμ, συνεχίζεται απρόσκοπτα και σήμερα με το Δήμο Δυτικής Λέσβου. Στελέχη της διοίκησης ακόμη και αντιδήμαρχοι προχωρούν σε «δημόσιες επιθέσεις και απαξιωτικά σχόλια στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Σε μία χαρακτηριστική περίπτωση, μέλος της δημοτικής αρχής έφτασε στο σημείο να ζητήσει «κρεμάλες για τους δημοσιογράφους», προσθέτει ο Θράσος Αβραάμ.
Σε ένα τέτοιο περιβάλλον ο αποκλεισμός από την κρατική και θεσμική διαφήμιση, τη διαφημιστική προβολή ακόμη και των Πολιτιστικών εκδηλώσεων του Δήμου Μυτιλήνης όπως συνέβη την περίοδο 2019-2023, θεωρείται αυτονόητος. «Την ίδια στιγμή, άλλα τοπικά μέσα απολάμβαναν συστηματική προβολή και χρηματοδότηση, ακόμη και για έργα ή υποδομές εκτός περιοχής όπως π.χ. διαφήμιση για το Μετρό του Πειραιά!», προσθέτει ο Θράσος Αβραάμ.
Οι πιέσεις που ασκούνται στην ηλεκτρονική εφημερίδα, αποτυπώνουν ένα σταθερό μοτίβο και αποκαλύπτουν έναν μηχανισμό περιορισμού της Ελευθεροτυπίας. Πρώτα έρχεται ο αποκλεισμός από την πληροφορία, μετά η οικονομική πίεση, ακολουθούν οι μηνύσεις και τα εξώδικα, οι απειλές και η διαδικτυακή στοχοποίηση και, σε ορισμένες περιπτώσεις η φυσική βία.
Η περίπτωση του stonisi.gr δείχνει ότι η ελευθερία του Τύπου δεν απειλείται μόνο από θεσμικές απαγορεύσεις, αλλά και από ένα σύνολο πρακτικών που επιχειρούν να κάνουν την ανεξάρτητη ενημέρωση οικονομικά, νομικά και ψυχολογικά ασύμφορη. Και τελικά, η υπεράσπισή της δεν αφορά μόνο τους δημοσιογράφους. Αφορά το δικαίωμα της κοινωνίας να γνωρίζει, να κρίνει και να συμμετέχει με ενημέρωση και όχι με φόβο, τονίζει ο Θράσος Αβραάμ.
«Η Δημοκρατία είναι μισή…»
Η Ελευθερία του Τύπου, δεν αφορά μόνο κάποιους δημοσιογράφους ή ΜΜΕ. Αφορά την ποιότητα της δημοκρατίας και, στη χώρα μας, όπως τονίζει ο Γιώργος Πλειός, «η Δημοκρατία είναι μισή». «Στην Ελλάδα το κόμμα που κερδίζει 151 έδρες γίνεται το κόμμα του "πάρτα όλα". Παίρνει στα χέρια του τον έλεγχο της Δικαιοσύνης, μπορεί να περάσει όποιο νομοσχέδιο θέλει, εκλέγει Πρόεδρο της Δημοκρατίας, ελέγχει το ΕΣΡ, την ηγεσία του Στρατού, της Αστυνομίας κλπ. αυτό δεν είναι δημοκρατία, είναι μισή δημοκρατία», τονίζει ο κ. Πλειός.
Η αντίληψη ότι η δημοκρατία είναι υγιής επειδή γίνονται κάθε τέσσερα χρόνια εκλογές είναι επίσης παραπλανητική. «Φυσικά οι εκλογές έχουν σημασία, δεν υπάρχει δημοκρατία χωρίς συμμετοχή, όμως δεν είναι οι εκλογές που καθορίζουν την ποιότητα της δημοκρατίας, είναι ο σεβασμός των Δικαιωμάτων, ατομικών, πολιτικών και κοινωνικών» αναφέρει ο κ. Πλειός και προσθέτει ότι «ο έλεγχος των ΜΜΕ και κυρίως η απουσία αντιμετώπισης των παραβιάσεων του Τύπου, είναι ένα βασικό όργανο με το οποίο συντηρείται ο πολιτικός έλεγχος του κοινωνικού συστήματος»...
Όταν η εξουσία φοβάται τις ερωτήσεις, απειλεί τη Δημοκρατία
Στις 9 Φεβρουαρίου 2026 ο «Παρατηρητής» στις Σέρρες είχε γράψει με την υπογραφή του «Παρατηρητικού» ότι «Όταν η εξουσία φοβάται τις ερωτήσεις, απειλεί τη Δημοκρατία»:
«Σε μια ώριμη και λειτουργική Δημοκρατία, η σχέση εξουσίας και δημοσιογραφίας είναι σαφής: οι δημοσιογράφοι ρωτούν και η εξουσία απαντά. Όταν όμως η εξουσία επιλέγει να απαντά με απειλές, τότε το πρόβλημα παύει να είναι επικοινωνιακό. Γίνεται βαθιά θεσμικό.
Η δημόσια απειλή μήνυσης προς τον δημοσιογράφο Χρήστο Αβραμίδη από τον κυβερνητικό εκπρόσωπο, επειδή τόλμησε να θέσει ερωτήματα για το δυστύχημα στη Χίο, δεν μπορεί να ερμηνευθεί ως ένα στιγμιαίο ολίσθημα. Αποκαλύπτει μια πολιτική κουλτούρα που αντιλαμβάνεται τον έλεγχο ως εχθρική πράξη και τη δημοσιογραφική διερεύνηση ως απειλή προς την εξουσία.
Και όμως, ο δημοσιογραφικός έλεγχος δεν είναι πράξη αντιπολίτευσης. Είναι πράξη Δημοκρατίας.
Η εικόνα που καταγράφεται διεθνώς δεν αφήνει περιθώρια αυταπατών. Η Ελλάδα βρίσκεται στην 89η θέση παγκοσμίως στην ελευθερία του Τύπου, σύμφωνα με τους Reporters Without Borders. Πρόκειται για μια κατάταξη που δεν αποτελεί συγκυριακό στατιστικό στοιχείο, αλλά αντανάκλαση μιας διαρκούς υποχώρησης θεσμικών εγγυήσεων και δημοκρατικών αντανακλαστικών.
Στον πυρήνα αυτής της υποχώρησης βρίσκονται οι αγωγές SLAPP ,οι στρατηγικές αγωγές εκφοβισμού που δεν στοχεύουν στη δικαστική δικαίωση, αλλά στη φίμωση. Πρόκειται για πρακτικές που επιδιώκουν να εξαντλήσουν οικονομικά και επαγγελματικά τους δημοσιογράφους, να τους φθείρουν ψυχολογικά και, τελικά, να τους αποτρέψουν από το να ασκούν το λειτούργημά τους.
Η δημόσια απειλή δικαστικής δίωξης σε ζωντανή μετάδοση δεν αποτελεί απλώς μια πολιτική υπερβολή. Αποτελεί επικίνδυνο μήνυμα προς ολόκληρο τον δημοσιογραφικό κόσμο: «ρωτήστε λιγότερο, ερευνήστε λιγότερο, σιωπήστε περισσότερο».
Το πλέον ανησυχητικό στοιχείο, ωστόσο, είναι η βαθιά θεσμική αντίφαση που αναδύεται. Το ίδιο κυβερνητικό πρόσωπο που υιοθετεί τη ρητορική του εκφοβισμού καλείται να παρουσιάσει το προσεχές διάστημα το νομοθετικό πλαίσιο για την αντιμετώπιση των SLAPP στην Ελλάδα.
Η αντίφαση δεν είναι απλώς πολιτική. Είναι ηθική και θεσμική. Διότι δεν μπορεί να οικοδομηθεί κουλτούρα προστασίας της δημοσιογραφίας από εκείνους που επιλέγουν να τη στοχοποιούν.
Η Δημοκρατία δεν αποδυναμώνεται μόνο από μεγάλες θεσμικές εκτροπές. Διαβρώνεται καθημερινά, όταν η εξουσία συνηθίζει να μην λογοδοτεί και η κοινωνία συνηθίζει να μην απαιτεί απαντήσεις. Όταν η ενημέρωση μετατρέπεται σε διαχειριζόμενο προϊόν και η δημοσιογραφία περιορίζεται στον ρόλο του παθητικού αναμεταδότη.
Η ελευθερία του Τύπου δεν αποτελεί επαγγελματικό προνόμιο των δημοσιογράφων. Αποτελεί θεμελιώδες κοινωνικό δικαίωμα. Είναι η εγγύηση ότι η εξουσία θα ελέγχεται, ότι η αλήθεια θα αναζητείται και ότι η κοινωνία θα γνωρίζει.
Γιατί η ιστορία έχει αποδείξει πως όταν φιμώνεται η ενημέρωση, φιμώνεται σταδιακά και η ίδια η κοινωνία.
Και η εξίσωση παραμένει αμείλικτη:
Χωρίς ελεύθερη ενημέρωση δεν υπάρχει λογοδοσία. Χωρίς λογοδοσία δεν υπάρχει δικαιοσύνη. Και χωρίς δικαιοσύνη, η Δημοκρατία μετατρέπεται σε θεσμικό περίβλημα χωρίς ουσία».
Η συνέντευξη που δεν πόνεσε κανέναν (ούτε την εξουσία)
Κάποιοι ονειρεύεστε τον ρόλο της δημοσιογραφίας με το παρακάτω… προσωπείο.
Όπως σχολίασε ο «Παρατηρητής» την παρουσία του Κυριάκου Μητσοτάκη τον περασμένο Ιανουάριο στον «ALPHA TV». Με τον Νίκο Μάνεση δεν έχουμε κάτι, απλά… δανειζόμαστε αυτό το τόσο παραστατικό σχόλιο, για να σας παρουσιάσουμε το πώς νομίζουν κάποιοι – μαζί και οι οπαδοί τους – ότι είναι η… κανονικότητα:
Η σημερινή συνέντευξη του Κυριάκου Μητσοτάκη στον Νίκο Μάνεση ήταν ένα μικρό διαμάντι σύγχρονης τηλεοπτικής δημοσιογραφίας. Όχι γιατί έβγαλε είδηση. Αλλά γιατί απέδειξε, για ακόμη μία φορά, πώς μπορείς να φιλοξενείς την εξουσία χωρίς να της χαλάς το πρωινό.
Το σκηνικό γνώριμο: άνετος καναπές, χαλαρό ύφος, κλίμα «να τα πούμε σαν άνθρωποι». Και πράγματι, τα είπαν. Για όλα όσα δεν ενοχλούν. Για όσα δεν πιέζουν. Για όσα δεν απαιτούν απαντήσεις με ρήματα και υποκείμενα.
Η συνέντευξη κύλησε όπως ένα καλοσερβιρισμένο brunch. Τίποτα βαρύ, τίποτα που να κάθεται στο στομάχι. Αν υπήρχε θερμόμετρο δημοσιογραφικής πίεσης, θα έγραφε «χλιαρό, κατάλληλο για όλες τις ηλικίες».
Κάποια στιγμή, μάλιστα, τέθηκε και η κρίσιμη ερώτηση. Όχι για ακρίβεια, όχι για θεσμούς, όχι για σκάνδαλα. Αλλά για… οπαδικά. Γιατί, ως γνωστόν, εκεί κρίνονται οι ηγέτες. Εκεί δοκιμάζεται η αντοχή της εξουσίας. Στο αν είναι Παναθηναϊκός.
Και κάπου εκεί καταλαβαίνεις ότι δεν παρακολουθείς συνέντευξη, αλλά τελετουργικό κανονικότητας. Ο πρωθυπουργός περνάει, χαμογελάει, απαντάει, φεύγει. Ο δημοσιογράφος κρατάει τον ρυθμό, το κοινό ενημερώνεται χωρίς να ανησυχήσει και το σύστημα συνεχίζει απρόσκοπτα.
Δεν πρόκειται για κακή στιγμή. Είναι γραμμή.
Η δημοσιογραφία που δεν στριμώχνει για να μη θεωρηθεί αγενής.
Που δεν επιμένει για να μη χαθεί η πρόσβαση.
Που δεν ενοχλεί για να μη χαλάσει η επόμενη πρόσκληση.
Στον «Alpha TV» σήμερα δεν είδαμε έλεγχο της εξουσίας. Είδαμε μια άσκηση ήπιας συνεύρεσης. Μια συνέντευξη χωρίς αιχμές, χωρίς ρίσκο, χωρίς τον παραμικρό φόβο ότι κάτι μπορεί να ξεφύγει από τον έλεγχο.
Όλοι κέρδισαν.
Η εξουσία πέρασε αλώβητη.
Η εκπομπή κύλησε ομαλά.
Το κοινό δεν ταράχτηκε.
Μόνο η δημοσιογραφία έλειπε από το πλάνο.
Αλλά μην ανησυχείτε. Δεν ήταν καλεσμένη.
«Η ενημέρωση δεν είναι στρατόπεδο, η εξουσία δεν είναι αρμόδια για τον έλεγχό της»
Όπως ανέφερε ο «Μιντιάρχης» στη σελίδα του στο Facebook: «Η δημοσιογραφική δεοντολογία απαιτεί να φωτίζεις όλες τις πλευρές μιας υπόθεσης, ακόμη κι εκείνες που δεν σε βολεύουν ή δεν επιβεβαιώνουν το αρχικό σου αφήγημα. Να δίνεις βήμα σε όσους εμπλέκονται, να διασταυρώνεις στοιχεία, να ξεχωρίζεις το γεγονός από την άποψη. Η ενημέρωση δεν είναι στρατόπεδο. Είναι ευθύνη απέναντι στην αλήθεια και στον πολίτη. Και με δύο, πρόσφατα, παραδείγματα».
Όπως τόνισε ο Minas Konstantinou στο προφίλ του στο Facebook: «Ο έλεγχος της εξουσίας δεν υπόκειται και δεν πρέπει να υπόκειται στην έγκριση της εξουσίας για να είναι αξιόπιστος, δεν είναι η εξουσία η αρμόδια για να αποφασίσει για την ποιότητα, ούτε ακόμα για τις επιδιώξεις ενός δημοσιογράφου. Αυτά συμβαίνουν σε άλλα καθεστώτα, το οποίο τελευταία φορά που κοιτάξαμε δεν ισχύουν στη χώρα μας».
ΥΓ. 1: «Θα κάνουμε και ένα συνέδριο για την παραπληροφόρηση εδώ, στην Αθήνα, παρουσία και του Πρωθυπουργού», ανέφερε ο Παύλος Μαρινάκης στον «ΑΝΤ1», μετά τα όσα διαδραματίστηκαν στην ενημέρωση των συντακτών με τον δημοσιογράφο Χρήστο Αβραμίδη. Εμπεριέχει και… χρώμα «τραγικής ειρωνείας» αυτή η τοποθέτηση; Εσείς τι λέτε; «Μεγαλύτερη απειλή για τη δημοσιογραφία δεν έχει ειπωθεί ξανά», διάβασα κάπου…
ΥΓ. 2: Να σας κάνω μία ερώτηση; Στέλνονται σε δημοσιογράφους «non paper» με οδηγίες-γραμμή για θέματα ή τι να γραφεί ή πως να τονισθεί κάτι, υπάρχουν ανακοινώσεις-απαντήσεις που να έχουν όλη την αλήθεια και τα στοιχεία για ένα θέμα κα; Αυτά οφείλει να τα ψάχνει ένας δημοσιογράφος.
Θα σας αναφέρουμε ένα περιστατικό που συνέβη πριν από χρόνια στη Θεσσαλονίκη. Στη «νύφη» του Θερμαϊκού είχε βρεθεί ένας συνάδελφος για να περιγράψει ένα γεγονός. Μετά την ολοκλήρωσή του, βρέθηκε στο ίδιο βαν, με το οποίο πήγαιναν οι υπόλοιπη ρεπόρτερ στο αεροδρόμιο. Ο ίδιος δεν κάλυπτε το ρεπορτάζ του συγκεκριμένου οργανισμού. Και ξαφνικά μπαίνει στέλεχος του οργανισμού και λέει σε προστακτική: «Λοιπόν, γράφουμε όλοι αυτό και αυτό. Δίνουμε έμφαση σ’ αυτό, το άλλο το… θάβουμε».
Προσέξτε, δεν είπε ο συγκεκριμένος ποια είναι η θέση του… οργανισμού του, αλλά έδινε εντολές το πώς θα γράψει ο κάθε ρεπόρτερ στο Μέσο του το «non paper» που τους… μοίρασε! Με αποτέλεσμα ο… ανεξάρτητος συνάδελφος, που δεν σηκώνει και… πολλά, να μείνει «κάγκελο»! Φυσικά, παρόμοια γεγονότα έχουν συμβεί και αλλού και θα συνεχίζουν να γίνονται Το θέμα είναι το κατά πόσο κάποιος σέβεται τη δουλειά του και όσους ενημερώνονται από αυτόν. Φιλικά πάντα…
ΥΓ. 3: Η δημοσιογραφία δεν είναι γραφείο Τύπου κανενός. Η εξουσία οφείλει να μάθει να ζει με την κριτική και τον έλεγχο, όπως και με την παρουσίαση των θετικών ενεργειών της, αλλά το… λιβανιστήρι είναι στις εκκλησίες και όχι στα δημοσιογραφικά γραφεία. Δεν αρμόζει στη δημοκρατία η εξουσία να κάνει υποδείξεις και να απειλεί, επειδή για παράδειγμα δεν χαϊδεύουν τα αυτιά υπουργού στη δημόσια τηλεόραση, την οποία κάθε κυβέρνηση έχει… μαζί της!
ΥΓ. 4: «Σε μια εποχή παγκόσμιου ψεύδους, το να λες την αλήθεια είναι μια πράξη επαναστατική». Τα παραπάνω λόγια ανήκουν στον Τζορτζ Όργουελ. Πάντα επίκαιρος…
ΥΓ. 5: Όπως διαβάσαμε, και στα μέρη μας δημοσιογράφοι έχουν… συρθεί σε αστυνομικά τμήματα. Όταν αυτό γίνεται για να ασκηθεί πίεση ή για εκφοβισμό, επειδή κάποιος αποκαλύπτει και ασκεί κριτική, είναι κάτι παραπάνω από κατακριτέο. Θα σας επαναλάβουμε, εάν κάποιος θίγεται, μπορεί να απαντήσει ή μπορεί να ακολουθήσει οδούς που του παρέχει η νομοθεσία και το Σύνταγμα.
ΥΓ. 6: Γίνεται στη χώρα μας, και όχι μόνο, συστημική «δολοφονία» χαρακτήρα προσώπων αλλά και συγκεκριμένων ΜΜΕ, ακόμα και από συγκεκριμένα ΜΜΕ; Ειδικά στα μέρη μας, υπάρχουν και δημοσιογράφοι που η κριτική τους διαφέρει, ενώ μπορεί να έχει πέσει στο… γραφείο τους το ίδιο θέμα, ανάλογα των προτιμήσεων τους και των… συμπάθειών τους.
ΥΓ. 7: Τελικά, η κυβέρνηση θα κάνει… briefing μετά την ανακοίνωση της καταδικαστικής απόφασης των εμπλεκομένων για τις Υποκλοπές; Σε άλλη χώρα θα είχε γυρίσει ο κόσμος ανάποδα για ένα τόσο σοβαρό θέμα, όπως φυσικά και για το δυστύχημα των Τεμπών; «Τσιμουδιά» διαπιστώσαμε και για το κλείσιμο της ελληνικής υπηρεσίας της «Deutsche Welle»… Γενικά για ότι δεν μας βολεύει, η τακτική είναι να βάζουμε αυτό το θέμα στο… ντουλάπι! Αρκεί να μην υπάρχουν ενοχλητικοί δημοσιογράφοι και ανοίγουν... ντουλάπια!
Διαβάστε ακόμα:
Η Δημοσιογραφία είναι – βασικός – πυλώνας της Δημοκρατίας
Η δημοσιογραφία δεν είναι εργαλείο για να χρωματίζεται η πραγματικότητα
Άλλο η δημοσιογραφία και άλλο να θέλουμε… «Όπου υπάρχει Ελλάδα» σαν το «Happy Traveler»!
Δουλειά των ΜΜΕ είναι η έρευνα και η ανάδειξη θεμάτων και όχι οι… δημόσιες σχέσεις
